Những chuyến cắm trại nhiều thế hệ thường có một khoảnh khắc thế này. Sau bữa tối, một người lớn tuổi lấy ra cỗ bài lá dài, hẹp, in chữ Hán. Bọn trẻ tưởng bài gì lạ. Hóa ra là tổ tôm. Chiếu được trải ra trên tấm bạt cạnh đống lửa, và đi kèm ván bài luôn là vài lời dặn về cách ngồi chơi cho phải phép.
Tổ tôm là trò gì
Tổ tôm là một trò bài lá dân gian của người Việt, xưa kia gắn với lớp nhà nho, các cụ ông trong làng và những dịp hội hè. Người ta hay nói tổ tôm là trò của người có chữ, vì chơi cần nhớ nhiều, tính nhanh, và có cả lệ xướng, lệ đối đáp.
Theo cách chơi phổ biến, cỗ bài tổ tôm có 120 lá. Phần lớn chia thành ba hàng là văn, sách, vạn, mỗi hàng có các lá từ một tới chín, mỗi lá bốn bản. Thêm ba loại lá riêng gồm chi chi, thang thang và ông lão, cũng mỗi loại bốn lá. Một chiếu thường có năm người.
Về cách đánh, nói gọn thì người chơi tìm cách ghép các lá trên tay thành từng bộ theo luật, gọi là phu. Đến lượt, người chơi bốc hoặc ăn lá người khác đánh ra để hoàn thành phu, bỏ đi lá không cần. Khi toàn bộ bài trên tay đã thành phu đúng lệ thì được ù. Mỗi kiểu ù có tên riêng và cách tính riêng. Đây là luật phổ biến, còn chi tiết như số lá chia, cách ăn, cách tính cước thì mỗi vùng, mỗi chiếu có thể khác. Ngồi vào chiếu lạ, phải hỏi lệ trước.
Phép lịch sự trên chiếu tổ tôm
Người lớn tuổi hay nói chơi tổ tôm hay hay dở là một chuyện, ngồi chiếu cho ra người là chuyện khác. Những điều dưới đây là nếp phổ biến, mỗi nhà có thể giữ thêm lệ riêng.
Ngồi cho ngay. Chiếu tổ tôm ngày xưa trải dưới đất, người chơi ngồi xếp bằng. Không ai duỗi chân về phía người khác, càng không gác chân lên chiếu.
Mời trước rồi mới ngồi. Người nhỏ tuổi mời người lớn tuổi chọn chỗ, rót nước mời nước trước khi chia bài. Có nhà còn có lệ têm trầu đặt sẵn giữa chiếu.
Không nhìn bài người bên cạnh. Nghe thì hiển nhiên, nhưng lúc ngồi sát nhau dưới ánh đèn mờ, liếc một cái là rất dễ. Các cụ coi đó là điều tối kỵ.
Không nói chen, không mách nước. Người đứng xem chỉ được xem. Ai mách nước cho người đang chơi là làm hỏng ván và mất lòng cả chiếu.
Xướng cho đúng. Khi ù, người chơi phải xướng tên kiểu ù của mình. Ở nhiều chiếu, xướng sai là bị phạt, vì thế người chơi phải thuộc lệ. Xướng rõ ràng, không vội, không lấp lửng cũng là một cách tôn trọng người cùng chơi.
Thua không cáu. Thắng không khoe.
Chơi bài ở bãi cắm trại cho ra nếp
Đem bài đi cắm trại là chuyện dễ thương. Nhưng bãi trại không phải phòng khách nhà mình, nên cần thêm vài điều.
Chọn chỗ ngồi bằng phẳng, trải bạt hoặc tấm thảm dã ngoại để bài khỏi dính đất cát. Gió ở bờ hồ, sườn đồi thường khá mạnh về đêm. Lá tổ tôm nhẹ và dài, dễ bay, nên đặt một vật chặn nhỏ cho chồng nọc, hoặc ngồi ở chỗ khuất gió sau lều.
Đèn là thứ hay bị quên. Ánh lửa trại đẹp nhưng chập chờn, đọc chữ Hán trên lá bài rất khó. Một chiếc đèn lều treo thấp, ánh vàng, là đủ cho cả chiếu.
Giữ tiếng ồn vừa phải. Khu cắm trại có nhiều nhóm, sau mười giờ tối người ta cần ngủ. Tiếng cười khi có người ù thì không tránh được, nhưng tiếng tranh cãi thì nên để sáng hôm sau.
Và trước khi ngủ, nhặt lại hết lá bài. Một lá rơi lại ở bãi trại là cả cỗ bài thiếu, chơi lần sau sẽ hỏng. Sương đêm ở vùng đồi, vùng hồ cũng khá nặng, nên cất bài vào hộp kín hoặc túi zip rồi để trong lều. Lá bài giấy mà ngấm ẩm thì cong vênh, xáo rất khó.
Tổ tôm trong đời sống hôm nay
Ngày nay, người biết chơi tổ tôm không còn nhiều như trước. Một số lễ hội làng ở miền Bắc vẫn có tổ tôm điếm, nơi người chơi ngồi trong các chòi và có người hô bài ở giữa. Đó là cách giữ trò chơi như một nét văn hóa hơn là chuyện được thua.
Nhiều trò bài dân gian cũng đã có bản online để người trẻ tìm hiểu và chơi với nhau từ xa. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi và cần chơi có trách nhiệm.
Tổ tôm có lẽ đẹp nhất vẫn là khi ngồi thành vòng tròn trên tấm bạt, cạnh bếp lửa còn than đỏ, nghe một người lớn tuổi vừa xếp bài vừa kể chuyện ngày xưa. Nếu nhóm bạn đang lên kế hoạch cho chuyến đi tới, có thể xem lại các bài kinh nghiệm cắm trại để chọn chỗ dựng lều, rồi bỏ thêm một cỗ bài vào ba lô.
Biết đâu, một tối nào đó, chính bạn sẽ là người trải chiếu.


